Ewangelia św. Marka tekst – rozdziały i omówienie

Pełny tekst Ewangelii Marka – gdzie czytać i jak korzystać?

Tekst Ewangelii Marka obejmuje 16 rozdziałów i prowadzi od wystąpienia Jana Chrzciciela w Galilei do pustego grobu w Jerozolimie. Najbezpieczniej czytać go w zatwierdzonym wydaniu Pisma Świętego, na przykład w Biblii Tysiąclecia, której piąte wydanie ukazało się w 2003 roku (źródło: Biblia Tysiąclecia, Mk 1-16, 2003).

Gdzie znaleźć tekst Ewangelii św. Marka?

Pełny tekst najlepiej otworzyć w drukowanej Biblii albo w legalnym serwisie udostępniającym wskazany przekład i przypisy. W polskiej praktyce duszpasterskiej punktem odniesienia pozostaje Biblia Tysiąclecia. Nie kopiuj pojedynczego wersetu bez sprawdzenia, co dzieje się przed nim i po nim – Marek buduje sens przez kolejność scen.

Do spokojnej lektury przydają się cztery rzeczy:

• Pełne wydanie Biblii – zawiera tekst główny, numerację wersetów i przypisy pomocne przy trudniejszych miejscach.
• Oznaczenie Mk – jest to skrót Ewangelii według św. Marka, a nie skrót jednostki masy ani innej księgi.
• Notatnik – zapisanie jednego zdania po lekturze pomaga wrócić do niego podczas modlitwy wieczornej.
• Czas bez pośpiechu – jeden rozdział Marka można przeczytać w około 8-12 minut, ale medytacja wymaga kilku minut ciszy.
• Kontekst liturgiczny – w parafii w Kicinie fragment usłyszany na Mszy warto później odnaleźć w całym rozdziale.

Śródtytuły, takie jak „Uciszenie burzy” lub „Wyznanie Piotra”, ułatwiają orientację, lecz są dodatkiem redakcyjnym. Natchniony jest tekst biblijny, nie układ śródtytułów. Przypisy nie zastępują modlitwy, ale wyjaśniają nazwy miejsc, zwyczaje i możliwe warianty przekazu.

„Czas się wypełnił i bliskie jest królestwo Boże. Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię!” – Jezus Chrystus, Ewangelia według św. Marka 1,15, Biblia Tysiąclecia, 2003.

Jak czytać Ewangelię Marka z pożytkiem duchowym?

Zacznij od krótkiej modlitwy, przeczytaj wybrany fragment raz bez zatrzymywania się, a drugi raz wolniej i zapisz jedno zdanie. Taka praktyka nie wymaga przygotowania akademickiego; wymaga uczciwej uwagi wobec słów Jezusa Chrystusa i własnej odpowiedzi.

Z mojej praktyki redakcyjnej przy tekstach parafialnych wynika, że czytelnik najwięcej wynosi z lektury wtedy, gdy nie próbuje od razu wyjaśnić wszystkiego. Najpierw warto zapytać: co robi Jezus, kto przy Nim stoi, czego boją się uczniowie i do czego wzywa ten fragment mnie dzisiaj?

• Przed lekturą – odmów krótką modlitwę o światło Ducha Świętego, najlepiej własnymi słowami.
• W trakcie lektury – zauważ osoby: Jana Chrzciciela, Szymona Piotra, Jakuba i Jana Apostoła.
• Po lekturze – zaznacz jedno zdanie, które porusza lub stawia opór.
• W ciągu dnia – wróć do tego zdania przy konkretnej decyzji, rozmowie albo trudności.
• W niedzielę – porównaj własne notatki z Ewangelią czytaną w liturgii.

Kościół zachęca wiernych do częstego kontaktu z Pismem Świętym, ponieważ w nim Bóg zwraca się do człowieka. Katechizm przypomina, że Pismo należy czytać w żywej Tradycji całego Kościoła (źródło: KKK 101-141, 1992).

Omówienie Ewangelii Marka rozdziały 1-5 – jak zaczyna się misja Jezusa?

Ewangelia Marka rozdziały 1-5 pokazują szybki początek publicznej działalności Jezusa Chrystusa: Jan Chrzciciel przygotowuje drogę, Jezus zostaje ochrzczony, powołuje uczniów i objawia władzę nad chorobą, złem oraz żywiołem. Tekst prowadzi czytelnika przez Galileę, a każda scena pyta o wiarę (źródło: Mk 1-5, Biblia Tysiąclecia, 2003).

Co opisuje Mk 1 – początek Ewangelii?

Mk 1 opisuje działalność Jana Chrzciciela, chrzest Jezusa, kuszenie na pustyni oraz pierwsze głoszenie w Galilei. Jezus powołuje Szymona Piotra, Andrzeja, Jakuba i Jana Apostoła, a następnie naucza oraz uzdrawia – słowo i czyn pozostają tu nierozłączne.

Rozdział pierwszy nie przedstawia Jezusa jako nauczyciela odległego od ludzkiego cierpienia. Wchodzi do synagogi, domu i miejsca choroby. Dotyka trędowatego, choć taki gest przełamuje społeczną izolację człowieka. To ważny klucz do całego omówienia Ewangelii.

• Jan Chrzciciel – wzywa do nawrócenia nad Jordanem i wskazuje na Tego, który ma przyjść po nim.
• Chrzest Jezusa – otwiera publiczną misję Jezusa i ukazuje działanie Ducha.
• Galilea – staje się pierwszą przestrzenią nauczania oraz powołania uczniów.
• Szymon Piotr i Andrzej – odpowiadają na wezwanie Jezusa w zwyczajnym miejscu pracy, przy sieciach.
• Uzdrowienie trędowatego – pokazuje, że Jezus przywraca człowiekowi relację ze wspólnotą, nie tylko zdrowie.

Jak rozumieć spory z Mk 2-3?

Mk 2-3 opisuje uzdrowienie paralityka, powołanie Lewiego i spory o przebaczenie grzechów, post oraz szabat. Jezus nie odrzuca Prawa, lecz odsłania jego cel: dobro człowieka i wierność Bogu.

W tych rozdziałach rośnie napięcie między Jezusem a częścią uczonych w Piśmie. Równocześnie powstaje wspólnota Dwunastu. Nie jest to grupa idealna: uczniowie dopiero uczą się, kim jest ich Mistrz i na czym polega posłuszeństwo wiary.

„Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu.” – Jezus Chrystus, Ewangelia według św. Marka 2,27, Biblia Tysiąclecia, 2003.

Czego uczą przypowieści i cuda Jezusa w Mk 4-5?

Mk 4-5 uczy, że wiara przyjmuje słowo jak ziarno i ufa Jezusowi także wtedy, gdy sytuacja wygląda jak burza na jeziorze. Przypowieść o siewcy, uciszenie burzy, uwolnienie opętanego oraz uzdrowienie kobiety i córki Jaira opisują różne odpowiedzi na Bożą bliskość.

Nie trzeba czytać cudów Jezusa jak zbioru niezwykłych historii. Marek pokazuje w nich pytanie o zaufanie. Uczniowie są w łodzi z Jezusem, a jednak pytają z lękiem. Jair prosi o życie dla córki, kobieta cierpiąca od dwunastu lat przełamuje tłum i dotyka płaszcza Jezusa.

• Przypowieść o siewcy – wyjaśnia, że owoc słowa zależy od tego, czy człowiek daje mu miejsce i wytrwałość.
• Uciszenie burzy – stawia uczniom pytanie o wiarę w obecność Jezusa pośród lęku.
• Gerazeńczyk – odzyskuje wolność i otrzymuje zadanie opowiedzenia bliskim o miłosierdziu.
• Kobieta cierpiąca na krwotok – działa z ufnością, choć jej choroba przez lata wykluczała ją religijnie i społecznie.
• Jair – słyszy słowa „Nie bój się, wierz tylko”, gdy wiadomość o śmierci córki zdaje się przekreślać nadzieję.

Najkrótsza odpowiedź z tych rozdziałów brzmi: cuda Jezusa nie są pokazem siły, lecz znakami królestwa Bożego i wezwaniem do wiary. Ewangelie synoptyczne pomagają zobaczyć, jak podobne wydarzenia opisują również św. Mateusz i św. Łukasz.

Ewangelia Marka rozdziały 6-10 – czego uczy droga ucznia?

Ewangelia Marka rozdziały 6-10 prowadzi od działalności Jezusa w Galilei ku drodze do Jerozolimy. Uczniowie widzą rozmnożenie chleba, uzdrowienia i przemienienie, ale dopiero stopniowo rozumieją, że Mesjasz nie wybiera triumfu politycznego, lecz służbę i krzyż (źródło: Mk 6-10, Biblia Tysiąclecia, 2003).

Co oznacza wyznanie Piotra w Mk 8?

Mk 8 zawiera wyznanie Szymona Piotra: „Ty jesteś Mesjasz”, po którym Jezus po raz pierwszy zapowiada swoją mękę. Piotr rozpoznaje godność Jezusa, lecz musi jeszcze przyjąć, że droga Mesjasza prowadzi przez cierpienie, śmierć i zmartwychwstanie.

To punkt zwrotny całej księgi. Przed Mk 8 czytelnik pyta głównie: „Kim jest Jezus?”. Po Mk 8 pada drugie pytanie: „Czy zgodzę się iść za Nim?”. Marek nie ukrywa niezrozumienia Piotra. Dzięki temu jego postawa może być bliska także współczesnemu uczniowi.

• Rozmnożenie chleba – pokazuje troskę Jezusa o głodny tłum i przygotowuje uczniów do rozumienia daru Eucharystii.
• Chodzenie po jeziorze – odsłania lęk uczniów oraz potrzebę zaufania w chwili kryzysu.
• Uzdrowienie niewidomego w Betsaidzie – dokonuje się etapami, co obrazuje powolne dojrzewanie wiary.
• Wyznanie Piotra – nazywa Jezusa Mesjaszem, ale nie kończy duchowej drogi apostoła.
• Pierwsza zapowiedź męki – łączy tożsamość Chrystusa z Jego paschalną misją.

Jak Jezus uczy służby w Mk 9-10?

Mk 9-10 uczy, że pierwszy wśród uczniów ma stać się sługą, a wielkość nie polega na dominacji. Jezus stawia dziecko pośród Dwunastu, mówi o nierozerwalności małżeństwa, błogosławi dzieci i spotyka człowieka bogatego.

Rozmowa z bogatym człowiekiem nie jest łatwą lekcją o majątku. Jezus patrzy na niego z miłością i zaprasza do wolności. Z kolei Jakub i Jan Apostoł proszą o zaszczytne miejsca, a Jezus odpowiada językiem służby. W parafialnej codzienności ta scena pyta o motywację: czy pomagam, aby być widzianym, czy aby służyć?

• Przemienienie Jezusa – umacnia Piotra, Jakuba i Jana przed doświadczeniem krzyża.
• Dziecko pośród uczniów – przypomina, że przyjęcie słabego ma pierwszeństwo przed rywalizacją.
• Małżeństwo – Jezus mówi o wierności z powagą i odwołuje się do Bożego zamysłu stworzenia.
• Bogaty człowiek – ukazuje, że przywiązanie do posiadania może zamknąć drogę odpowiedzi na powołanie.
• Jakub i Jan – otrzymują korektę ambicji: uczeń Jezusa nie szuka przewagi nad innymi.
• Bartymeusz – woła o miłosierdzie i odzyskuje wzrok, odpowiadając na pytanie Jezusa konkretną prośbą.

„Syn Człowieczy nie przyszedł, aby Mu służono, lecz żeby służyć i dać swoje życie” – ta myśl z Mk 10,45 streszcza etos ucznia i przygotowuje czytelnika na wydarzenia Paschy (źródło: Biblia Tysiąclecia, 2003).

Ewangelia Marka rozdziały 11-13 – co wydarza się w Jerozolimie?

Ewangelia Marka rozdziały 11-13 opisuje wejście Jezusa do Jerozolimy, nauczanie w świątyni oraz mowę o czuwaniu. Jerozolima staje się miejscem publicznej konfrontacji z niesprawiedliwością, pustą religijnością i pytaniami o władzę, a Jezus kieruje uwagę uczniów ku wierności do końca (źródło: Mk 11-13, Biblia Tysiąclecia, 2003).

Jak Jezus wchodzi do Jerozolimy?

Jezus wchodzi do Jerozolimy na oślęciu, a ludzie witają Go gałązkami i słowami „Hosanna”. Scena otwiera ostatni etap ziemskiej misji Chrystusa, ale Marek nie przedstawia jej jako łatwego zwycięstwa – za kilka dni tłum i przywódcy staną wobec dramatu męki.

• Jerozolima – jest miastem świątyni, pielgrzymów i nadchodzących wydarzeń paschalnych.
• Oślę – podkreśla pokorę królewskiego wejścia Jezusa, a nie obraz militarnego zdobywcy.
• Świątynia – staje się miejscem nauczania i oczyszczenia z handlu, który przesłania modlitwę.
• Faryzeusze i uczeni w Piśmie – zadają pytania, które mają wystawić Jezusa na próbę.
• Wdowi grosz – pokazuje, że Bóg widzi nie pokazową wielkość daru, ale serce ofiarującego.

Jak rozumieć mowę Jezusa o czuwaniu?

Mk 13 wzywa do czuwania, a nie do układania sensacyjnych harmonogramów końca świata. Jezus zapowiada trudne doświadczenia, mówi o zburzeniu świątyni i kończy wezwaniem do gotowości, ponieważ uczeń nie zna dnia ani godziny.

Ten rozdział łatwo czytać przez pryzmat lęku. Tymczasem jego ton jest duszpasterski: nie dajcie się zwieść, wytrwajcie, czuwajcie. Dla rodziny, młodzieży i seniorów z Kicina może to oznaczać zwyczajne rzeczy – wierność modlitwie, pojednanie z bliskim, uczciwość w pracy i troskę o słabszego.

• Zapowiedź zburzenia świątyni – wskazuje, że trwałe oparcie wierzącego nie może ograniczać się do murów i zwyczajów.
• Fałszywi mesjasze – ostrzegają przed łatwymi odpowiedziami oraz religijną manipulacją.
• Ucisk – nie otrzymuje daty ani prostego wyjaśnienia, lecz zostaje połączony z wezwaniem do wytrwałości.
• Czuwanie – jest aktywną postawą wiary, a nie biernym oczekiwaniem na niezwykłe znaki.
• Jezus Chrystus – pozostaje centrum rozdziału, ponieważ Jego słowa nie przemijają.

W lekturze Mk 11-13 pomocne jest pytanie: co w moim życiu zasłania modlitwę i prostotę służby? Odpowiedź nie musi być wielka. Czasem zaczyna się od jednego uczciwie przeżytego dnia.

Ewangelia Marka rozdziały 14-16 – jak przebiega Pascha Jezusa?

Ewangelia Marka rozdziały 14-16 opisuje Ostatnią Wieczerzę, modlitwę w Getsemani, pojmanie, proces przed Poncjuszem Piłatem, ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa oraz pusty grób. Są to wydarzenia centralne dla wiary chrześcijańskiej i liturgii Triduum Paschalnego (źródło: Mk 14-16, Biblia Tysiąclecia, 2003).

Co wydarza się podczas Ostatniej Wieczerzy i w Getsemani?

Mk 14 opisuje przygotowanie Paschy, ustanowienie Eucharystii, zapowiedź zdrady i zaparcia się Piotra oraz modlitwę Jezusa w Getsemani. Jezus daje uczniom chleb i kielich, a potem w ogrodzie przeżywa głęboki lęk, pozostając posłuszny Ojcu.

Scena Ostatniej Wieczerzy nie jest jedynie pożegnalnym posiłkiem. Kościół rozpoznaje w niej źródło Eucharystii. Getsemani z kolei chroni przed fałszywym obrazem wiary bez cierpienia: Jezus nie udaje, że trwoga nie istnieje, ale modli się w jej środku.

• Ostatnia Wieczerza – łączy Paschę Izraela z darem Ciała i Krwi Chrystusa.
• Chleb i kielich – wskazują na ofiarę Jezusa, uobecnianą w Eucharystii.
• Getsemani – jest miejscem modlitwy Jezusa w noc przed pojmaniem.
• Szymon Piotr – zapewnia o wierności, lecz później trzykrotnie zapiera się znajomości z Jezusem.
• Uczniowie – zasypiają, co ukazuje ich słabość i kontrastuje z czuwaniem Jezusa.

„Abba, Ojcze, dla Ciebie wszystko jest możliwe; zabierz ten kielich ode Mnie. Lecz nie to, co Ja chcę, ale to, co Ty.” – Jezus Chrystus, Ewangelia według św. Marka 14,36, Biblia Tysiąclecia, 2003.

Jak Marek opisuje krzyż i śmierć Jezusa?

Mk 15 przedstawia proces Jezusa przed Poncjuszem Piłatem, drogę na Golgotę, ukrzyżowanie i śmierć Jezusa około godziny dziewiątej. Setnik pod krzyżem wyznaje, że Jezus był Synem Bożym, a kobiety, wśród nich Maria Magdalena, widzą miejsce złożenia ciała.

Marek zachowuje prostotę i powagę. Nie zamienia męki w sensację. Pokazuje opuszczenie, szyderstwo, wierność kilku kobiet i świadectwo setnika. Dla chrześcijanina krzyż nie jest dekoracją, lecz objawieniem miłości Chrystusa, która nie odwraca się od cierpiącego człowieka.

• Poncjusz Piłat – wydaje Jezusa na ukrzyżowanie po przesłuchaniu i nacisku tłumu.
• Cyrenejczyk Szymon – zostaje przymuszony do niesienia krzyża za Jezusem.
• Golgota – jest miejscem ukrzyżowania poza przestrzenią świątyni.
• Setnik – wypowiada wyznanie wiary pod krzyżem, gdy inni szydzą.
• Maria Magdalena – pozostaje świadkiem śmierci, pogrzebu i później pustego grobu.

Jak kończy się Mk 16 i co oznacza pusty grób?

Mk 16,1-8 opisuje, jak Maria Magdalena, Maria matka Jakuba i Salome przychodzą do grobu, znajdują odsunięty kamień oraz słyszą wiadomość o zmartwychwstaniu Jezusa. Polecenie brzmi jasno: mają przekazać uczniom, zwłaszcza Piotrowi, że Jezus idzie przed nimi do Galilei.

Podstawowe zakończenie Marka zatrzymuje czytelnika przy zdumieniu i lęku kobiet. Dalsze wersety Mk 16,9-20 są obecne w wielu wydaniach Biblii, ale warto przeczytać przypis krytyczny, ponieważ historia ich przekazu jest omawiana przez biblistów. Nie należy mylić tego zagadnienia z samym świadectwem pustego grobu w Mk 16,1-8.

• Pusty grób – nie jest końcem opowieści, lecz znakiem, który odsyła uczniów do spotkania ze Zmartwychwstałym.
• Maria Magdalena – należy do kobiet, które przychodzą do grobu po szabacie.
• Galilea – zostaje wskazana jako miejsce, gdzie uczniowie mają zobaczyć Jezusa.
• Dłuższe zakończenie Marka – określa wersety Mk 16,9-20, omawiane w przypisach krytycznych wydań Biblii.
• Pascha Jezusa – łączy śmierć, pogrzeb i zmartwychwstanie w jedno centralne misterium wiary.

Pusty grób w Mk 16,1-8 odpowiada nie tylko na pytanie „co się stało?”, ale kieruje ku zadaniu ucznia: wrócić do Galilei własnego życia i rozpoznać, że Zmartwychwstały poprzedza człowieka w drodze (źródło: Biblia Tysiąclecia, 2003).

Plan lektury Ewangelii Marka przez 16 dni – jak go przeprowadzić?

Plan czytania Biblii przez 16 dni zakłada jeden rozdział Ewangelii Marka dziennie. Taki rytm pozwala przeczytać całość bez pośpiechu, zauważyć drogę Jezusa z Galilei do Jerozolimy i połączyć lekturę z krótką modlitwą oraz jednym praktycznym postanowieniem (źródło: Dei Verbum 25, 1965).

Jak wygląda plan jednego rozdziału dziennie?

Przez 16 kolejnych dni przeczytaj rozdziały Mk 1-16 w kolejności, zachowując 15-20 minut na lekturę, ciszę i notatkę. Nie nadrabiaj mechanicznie kilku dni naraz: lepiej wrócić spokojnie następnego dnia niż zamienić modlitwę w wyścig.

Jakie pytania zadawać po każdym rozdziale?

Po każdym rozdziale odpowiedz na trzy pytania: co tekst mówi o Jezusie, co odsłania o człowieku i do czego zaprasza mnie jutro? To prosty sposób, który chroni przed czytaniem wyłącznie „dla zaliczenia”.

• Pytanie o Jezusa – zwraca uwagę na Jego słowa, gesty, relację z Ojcem i stosunek do słabych.
• Pytanie o uczniów – pozwala zauważyć w Piotrze, Jakubie i Janie własne zaufanie oraz własne opory.
• Pytanie o miejsce – Galilea, jezioro i Jerozolima pomagają śledzić drogę całej opowieści.
• Pytanie o słowo – wybierz jedno zdanie, ale nie wyrywaj go z kontekstu rozdziału.
• Pytanie o czyn – ułóż postanowienie możliwe do wykonania w ciągu 24 godzin.

Modlitwa przed czytaniem Pisma Świętego może być dobrym początkiem każdego z 16 dni. Po zakończeniu planu warto sięgnąć także po tekst Ewangelia św. Marka – autor, struktura i przesłanie, aby pogłębić rozumienie całej księgi.

„Kościół miał zawsze we czci Pisma Boże, podobnie jak i samo Ciało Pańskie.” – Sobór Watykański II, Dei Verbum, 21, 1965.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie można przeczytać Ewangelię św. Marka?

Najlepiej korzystać z zatwierdzonego katolickiego wydania Pisma Świętego, w Polsce na przykład z Biblii Tysiąclecia. Wersję internetową sprawdź pod kątem wydawcy, kompletności tekstu oraz obecności przypisów.

Ile rozdziałów ma Ewangelia Marka?

Ewangelia według św. Marka ma 16 rozdziałów. Można czytać ją przez 16 dni po jednym rozdziale dziennie albo wolniej, zostawiając czas na modlitwę i notatki.

O czym jest rozdział 1 Ewangelii Marka?

Mk 1 przedstawia działalność Jana Chrzciciela, chrzest i kuszenie Jezusa oraz początek Jego nauczania w Galilei. W tym samym rozdziale Jezus powołuje pierwszych uczniów i uzdrawia chorych.

Co wydarza się w Mk 8?

W Mk 8 Szymon Piotr wyznaje, że Jezus jest Mesjaszem. Zaraz potem Jezus zapowiada swoją mękę i uczy, że uczeń ma iść za Nim drogą wierności, a nie szukania własnej przewagi.

Jakie cuda opisuje Ewangelia Marka?

Marek opisuje między innymi uzdrowienie trędowatego, paralityka, córki Jaira, kobiety cierpiącej na krwotok i niewidomego Bartymeusza. Opowiada także o uciszeniu burzy, rozmnożeniu chleba oraz uwolnieniu opętanego.

Jak kończy się Ewangelia Marka?

Mk 16,1-8 opisuje kobiety przy pustym grobie i polecenie przekazania uczniom, że Jezus idzie przed nimi do Galilei. Dalsze wersety Mk 16,9-20 warto czytać razem z przypisem w konkretnym wydaniu Biblii, ponieważ ich przekaz omawiają bibliści.

Czy można czytać Ewangelię Marka bez znajomości całej Biblii?

Tak, można zacząć od samej Ewangelii Marka. Dobrze jednak korzystać z przypisów, zadawać pytania podczas kręgu biblijnego lub rozmowy z duszpasterzem i nie budować ważnych wniosków na jednym wyrwanym wersecie.

Źródła i literatura

Jakie źródła wykorzystać do dalszej lektury?

Poniższe pozycje prowadzą do źródeł kościelnych i biblijnych, a nie do streszczeń pozbawionych kontekstu. Przed publikacją lokalnych informacji o spotkaniach biblijnych należy sprawdzić aktualne ogłoszenia parafialne.

1. Biblia Tysiąclecia – Ewangelia według św. Marka, Mk 1-16, wyd. V, 2003.
2. Sobór Watykański II, Dei Verbum, 21-26, 1965.
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, 101-141, 1992.
4. Ewangelia św. Mateusza – tekst i omówienie – materiał powiązany dla osób chcących porównać relacje synoptyczne.

Grzegorz Wójcik

Redaktor portalu, katecheta z pasją do wyjaśniania wiary w zrozumiały sposób. Pisze w oparciu o Pismo Święte, Katechizm i nauczanie Kościoła katolickiego.